اطلاع دقيقترى نداريم ، درحالىكه درباره مناسبات مالياتى در فارس در قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى بهتر آگاهيم . مردم ايران و اهالى ناحيه « كردنشين » ( زمود الروم ) « 63 » در آن زمان ماليات زمين ( خراج ) مىپرداختند ، ماليات فقرا ( ماليات بر دارايى - زكات ) « 64 » شامل 10 / 1 گوسفندان ، 5 / 1 « 65 » از مراتع و چراگاهها بود و ماليات سرانه نيز از هركه به او تعلق مىگرفت ، دريافت مىشد . همچنين ماليات محصولات كشاورزى ، آسيابها « 66 » ، كارگاههاى گلاب‌گيرى ، معادن « 67 » ، استخراج نمك و ضرّاب‌خانه‌ها ، آب‌انبارها ، گمركات و نوعى ماليات كسب و كار در بازارها ، « 68 » نيز معمول بود . ( اين مقدار براى اهل ذمه 5 درصد ، و براى « ديگران » - خارجيان ؟ - كافران [ مشركين ] 10 درصد بود ) . « 69 » ماليات زمين ابتدا به اقساط دوازده‌ماهه « 70 » ، و بعدها ظاهرا در فاصله زمانهاى

--> - Nes'et Cagatay : Osmanli Imparatorlugunda n alinan vergi ve resimler'' ; ( ماليات و عوارض از « كافران » در قلمرو عثمانى ) در : Ankara Univ . Dil va Tarih - Cogr Fak . Dergisi , V ( 1947 / 8 ) . S . 483 - 511 . ( 63 ) . رجوع كنيد به ص 436 و بعد جلد اول كتاب حاضر . ( 64 ) . يحيى : كتاب الخراج ، ص 5 و بعد - ماوردى : كتاب الاحكام السلطانية ، ص 213 - 195 ( ترتيب‌يافته به‌وسيله فقيهان ) . - و نيز در اين‌باره : Caet . V 287 - 319 ; Fateh 732 , 737 ; EI , IV 1302 - 1304 , von Josef Schacht . ( 65 ) . عشر و يا خمس . ( 66 ) . در قم در قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى 25 يا 12 درهم ( قمى : تاريخ قم ، ص 120 ) ، بنا بر موقعيت . - رجوع كنيد نيز به ابو يوسف : كتاب الخراج ، ص 53 . ( 67 ) . در اين‌باره رجوع كنيد به : ابن رسته : الاعلاق النفيسه ، ص 156 ( حدود سال 292 ه / 905 م ) . - تعيين ضوابط حقوقى در اين‌باره نزد يحيى : كتاب الاخراج ، ص 16 ؛ ماوردى : كتاب الاحكام السلطانية ص 208 - 206 . درباره ميزان عوارض معادن گفتگو زياد بود . بنا بر رسم 20 درصد براى سلطان مطالبه مىشده است . فقيهان حجاز فقط زكات را از آن طلب مىكردند ، به مواد استخراج‌شده از دريا ( مرواريد و عنبر ) - مانند غنايم جنگى - 20 درصد ماليات تعلق مىگرفت : قمى : تاريخ قم ، ص 168 و بعد . ( 68 ) . « مراصد » يا « ارصاد » ، رجوع كنيد به ابن حوقل : المسالك و الممالك ، ص 253 ، 279 ؛ مفاتيح العلوم ، ص 59 ؛ قمى : تاريخ قم ، ص 120 ، 167 . ( 69 ) . قمى : تاريخ قم ، ص 168 . ( 70 ) . قمى : تاريخ قم ، ص 144 ؛ آغاز فروردين ( 21 مارس ، اما رجوع كنيد به مبحث « تقويم » در فصلهاى بعدى كتاب -